قدرت پلتفرم‌های دیجیتال؛ چه کسی از حقوق کاربران دفاع می‌کند؟
معرفی پژوهشگر
امیرحسین صالحی فشمی، پژوهشگر حوزه‌ی حقوق و فناوری و دانشجوی دکتری حقوق و وابسته به کالج ولفسون دانشگاه اکسفورد است. او متولد تهران است و مسیر تحصیلی میان‌رشته‌ای دارد. دوره‌ی کارشناسی را در مهندسی برق دانشگاه صنعتی شریف گذرانده و در کنار آن فلسفه‌ی علم و درس‌هایی از اقتصاد خوانده است. سپس به حقوق روی آورده و کارشناسی ارشد حقوق بین‌الملل را در دانشگاه شهید بهشتی، با پایان‌نامه‌ای با عنوان «تحلیل محاسباتی منابع حقوق بین‌الملل»، دنبال کرده است. پایان‌نامه‌ی دکترای آقای صالحی به «مشروطه‌گرایی اجتماعی دیجیتال و ساخت لویاتان دیجیتال» می‌پردازد. به این پرسش پاسخ می‌دهد که قدرت پلتفرم‌های بزرگ دیجیتال را چگونه می‌توان به‌طور مؤثر محدود و پاسخگو کرد.
معرفی کوتاه پژوهش
پایان‌نامه‌ی دکترای آقای صالحی با عنوان «مشروطه‌گرایی اجتماعی دیجیتال و ساخت لویاتان دیجیتال» به این پرسش پاسخ می‌دهد که قدرت پلتفرم‌های بزرگ دیجیتال را چگونه می‌توان به‌طور مؤثر محدود و پاسخگو کرد. منظور از مشروطه‌گرایی در اینجا، ایجاد محدودیت‌های بنیادین بر قدرت است؛ محدودیت‌هایی که علاوه بر دولت‌ها، شرکت‌های بزرگی مانند گوگل (Google)، متا (Meta) و آمازون (Amazon) را نیز دربرگیرد.
استدلال اصلی نویسنده این است که برای مهار این شرکت‌ها، شناخت قواعد و رویه‌های رسمی آن‌ها کافی نیست؛ باید منطق اقتصادی گسترش قدرتشان را شناخت. الزام به شفافیت، دریافت رضایت کاربران یا انتشار گزارش، هنگامی مؤثر خواهد بود که بر انگیزه‌ها و سازوکارهای واقعی کسب درآمد و توسعه‌ی نفوذ پلتفرم اثر بگذارد.
صالحی می‌گوید نظام‌های حقوقی و اقتصادی هرکدام با منطق خاص خود عمل می‌کنند: حقوق امور را از دریچه‌ی قانونی یا غیرقانونی‌بودن می‌بیند و بنگاه اقتصادی محدودیت‌های حقوقی را با توجه به پیامدهای اقتصادی آن‌ها ارزیابی می‌کند. بنابراین، ممکن است شرکت ظاهراً قانون را رعایت کند، اما سازوکار تولید قدرت آن دست‌نخورده باقی بماند. نویسنده معتقد است داده، واسطه‌ی اصلی فعالیت دیجیتال و الگوریتم، ابزار تنظیم و هدایت آن است؛ بااین‌حال، صرفِ اشاره به اهمیت داده کافی نیست. باید پرسید چه داده‌ای، برای چه هدف اقتصادی و با چه تأثیری بر رفتار کاربران و ساختار بازار جمع‌آوری می‌شود.
صالحی برای پاسخ از مفهوم «لویاتان دیجیتال» استفاده می‌کند: موجودیتی فرضی که تنها هدف آن حداکثرکردن سود است. این مفهوم، ادعایی درباره‌ی همه‌ی تصمیم‌های واقعی شرکت‌ها نیست؛ معیاری تحلیلی است تا قانون‌گذار بتواند انگیزه‌های گسترش قدرت و راه‌های احتمالی دورزدن محدودیت‌ها را پیش‌بینی کند.
به استدلال پژوهشگر، این منطق سه گرایش مرتبط ایجاد می‌کند:
- تبدیل هرچه بیشتر تعاملات کاربران به داده
- وابسته‌کردن کاربران و کسب‌وکارها به پلتفرم
- افزایش مشارکت همراه با گسترش به بازارهای دیگر
جمع‌آوری داده شناخت تقاضا را دقیق‌تر می‌کند؛ هزینه‌های جابه‌جایی و وابستگی به شبکه، خروج را دشوار می‌سازد؛ و حضور طولانی‌تر کاربران، هم درآمد و هم اطلاعات بیشتری فراهم می‌آورد. پلتفرم سپس می‌تواند از همین کاربران و داده‌ها برای ورود به خدمات و بازارهای تازه استفاده کند. برای نمونه، مقاله خدمات متنوع آمازون پرایم (Amazon Prime) را ابزاری برای تقویت وفاداری و شناخت رفتار مشتری در بازارهای مختلف تفسیر می‌کند. در این تحلیل، جمع‌آوری داده، حفظ کاربر و توسعه‌ی بازار، حلقه‌های تقویت‌کننده‌ی یک فرایند واحدند.
صالحی با این معیار، سه چارچوب اتحادیه‌ی اروپا، یعنی قانون بازارهای دیجیتال (Digital Markets Act – DMA)، قانون خدمات دیجیتال (Digital Services Act – DSA) و مقررات عمومی حفاظت از داده‌ها (General Data Protection Regulation – GDPR) را بررسی می‌کند. از دید نویسنده، اولی برخی رفتارهای ضدرقابتی را محدود می‌کند، اما ممکن است پیوند اقتصادی میان خدمات را نبیند؛ دومی فرایندهای پلتفرم را شفاف‌تر می‌کند، اما انگیزه‌ی درآمدزایی از جلب توجه را به‌اندازه‌ی کافی هدف نمی‌گیرد؛ و سومی ممکن است به رضایت فردی و هدف اعلام‌شده‌ی پردازش داده اکتفا کند.
پیشنهاد مقاله آن است که نظارت حقوقی به جریان درآمد، هدف اقتصادی الگوریتم‌ها و کاربرد واقعی داده‌ها متصل شود. همچنین، نویسنده تأمین مالی نظارت مستقل از بخشی از درآمد ناشی از توجه کاربران و افزایش مسئولیت شرکت‌ها در اثبات کاربرد موجه داده را پیشنهاد می‌کند. نتیجه‌ی اصلی آن است که مهار پایدار قدرت دیجیتال، مستلزم اثرگذاری بر سازوکار اقتصادی تولید و گسترش این قدرت است.
